1) موقعيت
جغرافيايي و تاريخي
صحراي
تركمن جلگه اي است رسوبي
و حاصلخيز كه در
شمال ايران و جنوب شرقي
درياي خزر قرار دارد. اين
جلگه از عريض ترين جلگه
هاي خزر در شرق مازندران
به شمار مي رود ، كه بين
56 درجه و 30 دقيقه تا 45 درجه
و 15 دقيقه ي طول شرقي
و حد فاصل ميان 38 درجه و 23
دقيقه تا 36 درجه و 15 دقيقه ي عرض شمالي جغرافيايي
از خط گرينويچ واقع شده
است.
ارتفاع اين صحرا
در سواحل درياي خزر پايين
تر از سطح درياهاي آزاد
است. مساحت اين خطه با احتساب
بخش جرگلان 28000 كيلومتر مربع
و بالغ بر 2/2 ميليون هكتار
مي باشد،كه سطح
كل كشور را به خود اختصاص
داده است. مناطق اراضي
اين خطه تحت كشت بيش
از 40 نوع محصول كشاورزي
قرار دارد و بسيار حاصلخيز
است.بخصوص اين ناحيه از لحاظ پرورش دام
، در ايران بسيار مشهور
است.(نديمي،2:1387)
بدون
ترديد صحراي تركمن را
مي توان يكي از مهمترين
مناطق باستان شناسي ايران
به شمار آورد كه دوره هاي
تمدن و فرهنگهاي مختلف
را در طي اعصار در درون
خويش جاي داده است . آثار
و ابنيه هاي تاريخي و اماكن
باستاني كشف شده از قبيل
شهر تاريخي جرجان در گنبد
كاوس ، تپه هاي باستاني
تورينگ تپه ، يارم تپه،
تخماق تپه، شاه تپه ( دشت
گرگان ) ، قلعه ها، برج هاي
مقبره اي ، مساجد، پل ها
وكاروان سراها كه هركدام
ضمن دارا بودن
ارزش هاي بالاي فرهنگي
و معنوي ، گواه آبادي و
پويايي پيشرفت اين منطقه
در ادوار مختلف قبل و بعد
از تاريخ و دوران اسلامي
بوده اند. ديوار
دفاعي قزل آلان ، تپه هاي باستاني،
شهر قديمي جرجان
و ميل گنبدكاوس
ازآثار باستاني مهم منطقه ي
صحراي تركمن بوده
كه
هر كدام دوره
هاي
فرهنگ و تمدن متعددي
بر مي گردند و از لحاظ
شناسايي فرهنگ و تمدن اين سامان از اهميت بيشتري برخوردارند.
در شمال شرقي ايران
، كنار سلسله جبال البرز
شرقي در صحراي تركمن ،
بلندترين اثر تاريخي
جهان و يكي از عظيم ترين
مفاخر معماري ايران قرار
دارد.بنايي كه بيش از هزار
سال توجه انسانها را به
خود جلب كرده است. اين بناي
باستاني" گنبد قابوس" يا " گور
سرخ" بقعه
ي قابوس بن وشمگير است
كه در حاشيه ي خرابه هاي
شهر قديمي جرجان پايتخت
سلسله ي آل زيار در درون
شهرستان گنبد كاوس بر
فراز تپه اي مرتفع قرار دارد. بر
اساس نوشته هاي آجري كتيبه
برج، اين بنا در اصل كاخ
بلندي بوده است كه به دستور " شمس
المعالي قابوس بن وشمگير" در زمان حكمراني
او در سال ( 397 هجري
قمري – 375 هجري شمسي
) برابر با ( 1006 – 1007 ) ميلادي
ساخته شد. هر چند
كه اين برج با شكوه در طي
قرون ازگزند تجاوز مصون
نبوده ، ولي هنوز در پيشگاه
ناظران سربلند و استوار
ايستاده است.( نديمي، ص 34 )
2) زبان مردم صحراي
تركمن
2-1 ) ريشه ي زبان تركمني
زبان
تركمني از نظر زبان شناسي
جزء شعبه ي جنوبي يا جنوب غربي از
شاخه هاي زبان اغوز(تركي)،
تركي آذري و قفقازي، تركي عثماني ـ استانبولي و لهجه
هاي وابسته ي تركي
كريمه اي محسوب مي گردد
و از لحاظ امكان تركيب
جديد تعميم معاني كلمات
داراي قابليت خوبي بوده
، از نظر واژه غني مي باشد.
تركي زبان تركيبي
است كه بنا به برخي اسناد
تاريخي درناحيه ي آلتايي به وجود
آمده است، كه تا پيش از
قرن ششم ميلادي ازآن اثري
نمي توان يافت ، ولي قديمي
ترازاين تاريخ به نظرمي
رسد.(هيئت،1365: 283)
زبان تركمني ، قرقيزي،
آذربايجاني و
قزاقي شيوه هاي زباني
واحدي دارندكه تنها در
واجها
وتكواژها تفاوت داشته
و همگي از زبان تركي سر
منشاء مي گيرند. آثار بدست
آمده در سنگ نبشته هاي
دره ي يني
سي در قرن ششم و سنگ هاي
سطور كناره هاي رودخانه
ي اورخون ( معروف
به كتيبه هاي اورخون ) در
قرن هشتم ، واحد بودن زبان اين
اقوام را ثابت
مي كند. از آثار بجا مانده ي ديگر
، قديمي ترين كتاب
تركي " اغوزنامه" است كه به خط ايغوري
نوشته شده است كه با كتاب
قورقورت آتا ( دده قورقورت
) همخواني دارد.
زبان تركمني در
قرون 12 تا 15 ميلادي تحت تاثير
تركي قيچاق قرار گرفت.
از قرن 15 ميلادي به بعد ،
زبان تركمني به سرعت توسعه
يافت.مدتي تحت تاثير زبان
چاغاتاي ( ازبكي قديم ) قرار
داشت.زيرا اين زبان ، تقريبا" زبان مشترك ادبي
مراكز فرهنگي آسياي مركزي بود.
بعدها، بويژه مختومقلي
فراغي، شاعر بزرگ تركمن،
اين سنت را تغيير دادو
به زبان تركمني كه براي
عموم قابل فهم بود، اشعار
زيادي نوشت.از اين لحاظ
مختومقلي پايه گذار زبان
وادبيات اصيل تركمني
محسوب مي گردد.
تاثيرهاي چاغاتاي را
حتي در اشعار دولت محمد
آزادي پدر مختومقلي فراغي
نيز مي توان ديد. در صورتي كه مختومقلي
با استفاده از گفتار عاميانه
و نمونه هاي فرهنگ شفاهي
گنجينه ي لغات زبان تركمني
را غني ساخته است.
2-2 ) ويژگي هاي زبان تركمني
زبان
تركمني از لحاظ ويژگي
هاي زباني، جزء
رده ي زبان
هاي پيوندي شمرده مي شود.
يكي از
ويژگي هاي چنين زبان هايي اين
است كه به هنگام اشتقاقات
لغات ، هجاهايي
بر
ريشه
ي اصلي افزوده
مي شود، ولي ريشه
اصلي با افزودن هجاهاهيچگاه
تغييرنمي كندوهرچه برآن
افزوده مي شود به آخرش
الحاق
مي شود. در
ضمن داراي هماهنگي اصوات،
نداشتن علامت جنس ، تنوع
و نظم افعال مي باشد. بعلاوه،
شامل ويژگي هايي مانند
دارا بودن واكه هاي كشيده
مي باشد كه از اين لحاظ
زبان تركمني در ميان زبانهاي
تركي داراي موقعيت خاصي
است . اين واكه هاي كشيده به شكل
اوليه وثانويه ديده مي
شوند. همچنين در زبان
تركمني، همخوانهايي
وجود دارد كه از همخوانهاي
موجود در ديگر زبانهاي
تركي متفاوت است.
2-3 ) لهجه هاي زبان
تركمني
قبايل
و طوايف مختلف تركمن،
در طي فرآيند تحول پذيري
و ارتباطات تاريخي با
اقوام وملل مختلف اثراتي
را بر يكديگر گذاشته اند
كه نتيجه ي آن نفوذ برخي از الفاظ
تركمني در زبانهاي ديگر
و نفوذ لغات و اصطلاحات
ساير ملل در زبان تركمني
است. هر يك از طوايف
تركمن، با توجه به
مناطقي كه سكونت
مي كنند
گويش و لهجه هاي مخصوص
به خود را دارند.
بيشترين
تفاوت، در گويش بين دو
طايفه ي يموت و گوگلان
ديده مي شود كه از نظر موقعيت
جغرافيايي از هم دورترند.
در يك تقسيم
بندي، لهجه هاي تركمني
را مي توان به دو شيوه تفكيك
كرد: ( نديمي،ص 94 و95 )
1- تركمني خالص : مانند شيوه ي اقوام يموت،
گوگلان ، تكه ، ارساري،
صالير ،صاريق.
2- تركمني مخلوط : كه
در حوالي مرزهاي ايران
و ازبكستان به اين گويش
گرايش دارند.
